Anayasa Mahkemesi
Başkanlığından: Esas Sayısı
: 2004/102 Karar Sayısı : 2005/96 Karar Günü :
29.11.2005 İPTAL
DAVASINI AÇAN : Türkiye Büyük Millet
Meclisi Üyesi Ali TOPUZ ve K. Kemal ANADOL ile 115 Milletvekili İPTAL DAVASININ KONUSU :
17.9.2004 günlü, 5234 sayılı Bazı
Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun’un,
13. maddesinin birinci fıkrasının (c)
bendiyle değiştirilen 24.12.2003 günlü, 5027 sayılı “2004 Malî Yılı Bütçe
Kanunu’nun 17. maddesinin (a) fıkrasının (10) numaralı bendinin, Anayasa’nın
Başlangıç Kısmı ile 2., 6., 11., 161. ve 162. maddelerine aykırılığı savıyla
iptali ve yürürlüğünün durdurulması istemidir.
I
- İPTAL VE YÜRÜRLÜĞÜN DURDURULMASI İSTEMİNİN GEREKÇESİ İptal ve yürürlüğün
durdurulması istemlerini içeren 11.11.2004 günlü, dava dilekçesinin gerekçe
bölümü şöyledir : “17.09.2004 tarih ve 5234 sayılı Bazı Kanun ve Kanun
Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılmasına Dair Kanunun 13 üncü
maddesinin (c) fıkrasının 24.12.2003 tarihli ve 5027 sayılı 2004 Mali Yılı
Bütçe Kanununun 17 nci maddesinin (a) fıkrasının
(10) numaralı bendini değiştiren hükmünün Anayasanın Başlangıç Bölümüne, 2 nci, 6 ncı, 11 inci, 161 inci
ve 162 nci maddelerine Aykırılığı İptali
istenen hüküm ile, 5027 sayılı 2004 Mali Yılı Bütçe Kanununun 17 nci maddesinin (a) fıkrasının (10) numaralı bendi
değiştirilmiştir. Söz konusu hükmün değişiklikten önceki şeklinde Maliye
Bakanı, «Aynı kuruluş bütçesi içinde “Mal ve Hizmet Alımları” tertipleri
arasında fonksiyonel sınıflandırma ayırımına bakılmaksızın aktarma yapmaya»
yetkili kılınmıştır. Burada Maliye Bakanına sadece “Mal ve Hizmet Alımları”
tertipleri arasında aktarma yetkisi verilmiş diğer bir anlatımla verilen
yetki sınırlandırılmıştır. Yapılan değişiklikte ise, kuruluş bütçe ödenekleri
üzerindeki aktarma yetkisi sınırsız bir şekilde genişletilmiş ve ayrıca
kuruluşların bütçelerinden Maliye Bakanlığı bütçesindeki yedek ödenek
tertibine aktarma yapılması konusunda da ek bir yetki verilmiştir. Yapılan bu
değişikliğin anlamı; TBMM’nin birinci düzey fonksiyonlar halinde kabul ettiği
kuruluş bütçesi üzerinde Maliye Bakanının istediği değişikliği yapabilmesi,
hatta kuruluştan TBMM’nin tahsis ettiği ödeneği alıp kendi bütçesine, buradan
da diğer kuruluşların bütçesine aktarabilmesidir. Maliye Bakanı bu yetki ile,
bütçe kabul edilip yasalaştıktan sonra TBMM’nin yaptığı tahsisleri dilediği
gibi değiştirme hakkını elde etmektedir. Ancak, yukarıda da açıklandığı üzere
demokratik yönetim biçimini benimseyen ülkelerde egemenlik hakkı millete ait
olduğu ve bu hak seçilmiş milletvekillerinin oluşturduğu yasama organınca
millet adına kullanıldığı için, devlet gelir ve giderlerini onaylama hakkı da
millete ait olan bir haktır. Yasama organının (TBMM’nin) bu hakkı (Bütçe
hakkını) millet adına kullanmasının sınırlandırılması ve herhangi bir surette
engellenmesi düşünülemeyeceğinden Anayasada bu konuda gerekli kurallar da
getirilmiştir. Anayasanın
161 inci maddesinin ikinci fıkrası “Mali yıl başlangıcı ile genel ve katma
bütçelerin nasıl hazırlanacağı ve uygulanacağı kanunla belirlenir” hükmüne
amirdir. Bu hüküm çerçevesinde 1050 sayılı Muhasebei
Umumiye Kanununun 35 inci maddesinin ilk cümlesinde “Meclis Genel Bütçe
Kanununun metnini madde madde; gelir ve gider
cetvellerini bölüm bölüm görüşür” hükmüne yer
verilmiştir. Bu madde, Bütçe Kanunu tasarısı ile gelir (B Cetveli) ve gider
(A Cetveli) cetvellerinin Meclis Genel Kurulunda görüşülmesinde ve
onaylanmasında, Kanun tasarısı metninin maddeler itibariyle, (A) ve (B)
cetvellerinin bölümler itibariyle ele alınacağını hükme bağlamaktadır. Yine
Anayasanın “Bütçenin görüşülmesi” başlığını taşıyan 162 nci
maddesinin dördüncü fıkrasında, Genel Kurulda, bölümler üzerinde ayrıca
görüşme yapılmaksızın okunup oylanacağı belirtilmiştir. 5027 sayılı 2004 mali
yılı Bütçe Kanunun 4 üncü maddesinin ikinci fıkrasının (a) bendinde, bölüm
deyiminin fonksiyonel sınıflandırmanın birinci düzeyine karşılık geleceği
hükmü yer almıştır. Bu hükümlerden çıkan sonuç şudur: Yasama
organı kuruluşların bütçe ödeneklerine ilişkin iradesini bölümler itibariyle
ortaya koyduğundan bu bölümlerde, örneğin bir kurum veya kuruluşun bütçesinin
eğitim harcamalarına ilişkin bölümünde bir değişik yapılması ancak yasa
yoluyla yapılabilir. Maliye Bakanına böyle bir yetkinin verilmesi yasama
organının daha önce tecelli eden iradesine ve dolayısıyla Anayasaya aykırı
düşer. Anayasanın
Başlangıç’ında “Millet iradesinin mutlak üstünlüğü, egemenliğin kayıtsız
şartsız Türk Milletine ait olduğu ve bunu millet adına kullanmaya yetkili
kılınan hiçbir kişi ve kuruluşun, bu Anayasada gösterilen hürriyetçi
demokrasi ve bunun icaplarıyla belirlenmiş hukuk düzeni dışına çıkamayacağı”
belirtilmiş, 2 nci maddesinde “Türkiye Cumhuriyeti
toplumun huzuru, milli dayanışma ve adalet anlayışı içinde insan haklarına
saygılı, Atatürk milliyetçiliğine bağlı, başlangıçta belirtilen temel
ilkelere dayanan demokratik, laik ve sosyal bir hukuk Devletidir”, 6 nci maddesinde ise “Hiçbir kimse veya organ kaynağını
Anayasadan almayan bir devlet yetkisi kullanamaz” hükümlerine yer
verilmiştir. Maliye
Bakanına TBMM’nin kabul ettiği kuruluş bütçesi üzerinde istediği değişikliği yapabilme,
hatta bu kuruluştan TBMM’nin tahsis ettiği ödeneği alıp kendi bütçesine aktarabilme
yetkisinin verilmesinin Anayasanın yukarıda açıklanan hükümleriyle
bağdaştırılması da mümkün değildir. Diğer
taraftan, bir yasa kuralının Anayasanın herhangi bir kuralına aykırılığının
tespiti onun kendiliğinden Anayasanın 11 inci maddesine de aykırılığı
sonucunu doğuracaktır (Anayasa Mahkemesinin 03.06.1988 tarih ve E.1987/28,
K.1988/16 sayılı kararı, AMKD., sa.24, shf.225). Açıklanan
nedenlerle, 17.09.2004 tarih ve 5234 sayılı Bazı Kanun ve Kanun Hükmünde
Kararnamelerde Değişiklik Yapılmasına Dair Kanunun 13 üncü maddesinin (c)
fıkrasının 24.12.2003 tarihli ve 5027 sayılı 2004 Mali Yılı Bütçe Kanununun
17 nci maddesinin (a) fıkrasının (10) numaralı
bendini değiştiren hükmü, Anayasanın Başlangıç Bölümüne, 2 nci, 6 nci, 11 inci, 161 inci
ve 162 nci maddelerine aykırı olduğundan iptali
gerekmektedir. YÜRÜRLÜĞÜ
DURDURMA İSTEMİNİN GEREKÇESİ Anayasal
düzenin en kısa sürede hukuka aykırı kurallardan arındırılması, hukuk devleti
sayılmanın gereğidir. Anayasaya aykırılığın sürdürülmesinin, bir hukuk
devletinde sübjektif yararların üstünde, özenle korunması gereken hukukun
üstünlüğü ilkesini zedeleyeceği kuşkusuzdur. Hukukun üstünlüğü ilkesinin
sağlanamadığı bir düzende, kişi hak ve özgürlükleri güvence altında
sayılamayacağından, bu ilkenin zedelenmesinin hukuk devleti yönünden
giderilmesi olanaksız durum ve zararlara yol açacağında duraksama
bulunmamaktadır. 17.09.2004
tarih ve 5234 sayılı Bazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik
Yapılmasına Dair Kanunun 13 üncü maddesinin (c) fıkrasının 24.12.2003 tarihli
ve 5027 sayılı 2004 Mali Yılı Bütçe Kanununun 17 nci
maddesinin (a) fıkrasının (10) numaralı bendini değiştirerek Maliye Bakanına
kuruluş bütçe ödenekleri üzerinde sınırsız bir şekilde aktarma yapma ve yine
kuruluşların bütçelerinden Maliye Bakanlığı bütçesindeki yedek ödenek
tertibine aktarma yapma yetkisi veren ve iptali istenen hüküm, millete ait
bütçe hakkını, millet adına elinde bulunduran Millet Meclisinin elinden
fiilen alınması sonucunu getirdiğinden giderilmesi güç yada olanaksız durum
ve zararlar doğabilecektir. Maliye Bakanına verilen bu yetkinin, 2004 yılının
bitmek üzere olduğu bu günlerde esas olarak 2004 yılının son ayında
kullanılabileceği de dikkate alınmalıdır. Arz ve izah
olunan nedenlerle, söz konusu hüküm hakkında yürürlüğünün durdurulması da
istenerek iptal davası açılmıştır. SONUÇ VE
İSTEM Yukarıda
açıklanan gerekçelerle; 17.09.2004
tarih ve 5234 sayılı Bazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik
Yapılmasına Dair Kanunun 13 üncü maddesinin (c) fıkrasının 24.12.2003 tarihli
ve 5027 sayılı 2004 Mali Yılı Bütçe Kanununun 17 nci
maddesinin (a) fıkrasının (10) numaralı bendini değiştiren hükmünün,
Anayasanın Başlangıç Bölümüne, 2 nci, 6 ncı, 11 inci, 161 inci ve 162 nci
maddelerine aykırı olduğu için iptaline ve uygulanması halinde giderilmesi
olanaksız zarar ve durumlar doğacağı için, iptal davası sonuçlanıncaya kadar,
yürürlüğünün durdurulmasına karar verilmesine ilişkin istemimizi saygı ile
arz ederiz.” II
- YASA METİNLERİ A
- İptali İstenilen Yasa Kuralı 17.9.2004 günlü, 5234
sayılı Bazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılmasına
Dair Kanun’un, 13. maddesinin birinci fıkrasının (c) bendiyle değiştirilen
24.12.2003 günlü, 5027 sayılı 2004 Malî Yılı Bütçe Kanunu’nun 17. maddesinin
(a) fıkrasının (10) numaralı bendi şöyledir : “10.
Aynı kuruluş bütçesi içinde fonksiyonel ve ekonomik sınıflandırma ayırımına
bakılmaksızın aktarma yapmaya veya kuruluşların bütçelerinden Maliye
Bakanlığı bütçesinin yedek ödenek tertiplerine aktarma yapmaya,”. B
- Dayanılan ve İlgili Görülen Anayasa
Kuralları Dava dilekçesinde Anayasa’nın Başlangıç
Kısmı ile 2., 6., 11., 161. ve 162. maddelerine dayanılmış, 7. maddesi ise
ilgili görülmüştür. III
- İLK İNCELEME Anayasa
Mahkemesi İçtüzüğü’nün 8. maddesi gereğince, Mustafa BUMİN, Haşim KILIÇ, Fulya KANTARCIOĞLU, Ertuğrul ERSOY, Tülay
TUĞCU, Ahmet AKYALÇIN, Mehmet ERTEN, Mustafa YILDIRIM, Fazıl SAĞLAM, A. Necmi ÖZLER ve Serdar ÖZGÜLDÜR’ün
katılmalarıyla 18.11.2004 gününde yapılan ilk inceleme toplantısında, dosyada
eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine, yürürlüğü durdurma
isteminin bu konudaki raporun hazırlanmasından sonra karara bağlanmasına
oybirliğiyle karar verilmiştir. IV
- ESASIN İNCELENMESİ Dava
dilekçesi ve ekleri, işin esasına ilişkin rapor, iptali istenilen Yasa
kuralı, dayanılan Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ile diğer yasama
belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü : Dava dilekçesinde, 5027 sayılı Yasa’nın
17. maddesinin (a) fıkrasının (10) numaralı bendinde yer alan “Mal ve Hizmet
Alımları” tertipleri arasında Maliye Bakanına tanınan aktarma yapma
yetkisinin sınırlı bir yetki olduğu, 5234 sayılı Yasa’yla yapılan
değişiklikle, kuruluş bütçe ödenekleri üzerindeki aktarma yetkisinin sınırsız
bir şekilde genişletildiği, ayrıca kuruluşların bütçelerinden Maliye
Bakanlığı bütçesindeki yedek ödenek tertibine aktarma yapılabilmesi konusunda
da ek bir yetki daha verildiği, böylece TBMM’nin Devletin gelir ve
giderlerini Millet adına onaylama hakkını kullanmasının sınırlandırıldığı ve
engellendiği, ayrıca Maliye Bakanına tanınan geniş yetkinin, Yasama organının
kuruluşların bütçe ödeneklerine ilişkin ortaya koyduğu iradesine de ters
düştüğü, bu nedenlerle Kuralın, Anayasa’nın Başlangıç Kısmı ile 2., 6., 11.,
161. ve 162. maddelerine aykırılığı ileri sürülmüştür. 2949 sayılı Yasa’nın 29. maddesine göre
dava konusu kural, Anayasa’nın 7. maddesi yönünden de incelenmiştir. 5234 sayılı Yasa ile 5027 sayılı 2004
Malî Yılı Bütçe Kanunu’nda değişiklik yapılarak “Aynı kuruluş bütçesi içinde fonksiyonel ve ekonomik sınıflandırma
ayırımına bakılmaksızın aktarma yapmaya veya kuruluşların bütçelerinden
Maliye Bakanlığı bütçesinin yedek ödenek tertiplerine aktarma yapmaya” Maliye Bakanı yetkili kılınmıştır. Anayasa’nın 7. maddesinde, “Yasama yetkisi Türk Milleti adına Türkiye
Büyük Millet Meclisi’nindir. Bu yetki devredilemez.”; denilmektedir. Buna
göre, yasa koyucunun temel ilkeleri koymadan, çerçeveyi çizmeden yürütmeye
yetki vermemesi, sınırsız, belirsiz bir alanı, yönetimin düzenlemesine
bırakmaması gerekir. Yasa ile yetkilendirme Anayasa’nın öngördüğü biçimde
yasa ile düzenleme anlamına gelmez. Yasa koyucu, gerektiğinde sınırlarını
belirlemek koşuluyla bazı konuların düzenlenmesini idareye bırakabilir. Bu
bağlamda, sık sık değişik önlemler alınmasına veya
bunların kaldırılmasına gerek görülen
ekonomik, teknik veya benzeri alanlarda temel kurallar saptandıktan
sonra ayrıntıların düzenlenmesinin idareye verilmesi, yasama yetkisinin devri
olarak nitelendirilemez. Dava konusu Kural’la Maliye Bakanı’na çerçevesi çizilmemiş,
esasları belirlenmemiş bir alanda hiçbir sınırlamaya bağlı olmaksızın geniş
yetkiler tanınarak yasama yetkisinin devrine yol açılmıştır. Bu nedenlerle, dava konusu Kural
Anayasa’nın 7. maddesine aykırıdır. İptali gerekir. Anayasa’nın 7. maddesine aykırı görülerek iptal
edilen Kuralın, Anayasa’nın Başlangıç Kısmı ile 2., 6., 11., 161. ve 162.
maddeleri yönünden ayrıca incelenmesine gerek görülmemiştir. V
- YÜRÜRLÜĞÜN DURDURULMASI İSTEMİ 17.9.2004 günlü, 5234 sayılı Bazı Kanun
ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun’un, 13.
maddesinin birinci fıkrasının (c) bendiyle değiştirilen 24.12.2003 günlü,
5027 sayılı 2004 Malî Yılı Bütçe Kanunu’nun 17. maddesinin (a) fıkrasının
(10) numaralı bendinin yürürlüğünün durdurulması isteminin koşulları
oluşmadığından REDDİNE, 29.11.2005 gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi. VI - SONUÇ 17.9.2004 günlü, 5234 sayılı Bazı Kanun
ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun’un, 13.
maddesinin birinci fıkrasının (c) bendiyle değiştirilen 24.12.2003 günlü,
5027 sayılı 2004 Malî Yılı Bütçe Kanunu’nun 17. maddesinin (a) fıkrasının
(10) numaralı bendinin Anayasa’ya aykırı olduğuna ve İPTALİNE, 29.11.2005
gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.
|
|||||||||||||||||