11 Ekim 2008 CUMARTESİ

Resmî Gazete

Sayı : 27021

TEBLİĞ

Dış Ticaret Müsteşarlığından:

REVİZE EDİLEN TS 1275 KABUKLU CEVİZ VE TS 1276 CEVİZ İÇİ

STANDARDLARININ DIŞ TİCARETTE ZORUNLU UYGULAMAYA

KONULMASINA İLİŞKİN TEBLİĞ

(TEBLİĞ NO: 2008/53)

MADDE 1 – (1) 28/12/2006 tarihli ve 26390 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanarak zorunlu uygulamaya konulan TS 1275 Kabuklu Ceviz Standardı ile TS 1276 Ceviz İçi Standardı Türk Standardları Enstitüsü tarafından revize edilmiş olup, ek’te yer aldığı şekliyle dış ticarette zorunlu uygulamaya konulmuştur.

MADDE 2 – (1) Bu Tebliğ yayımı tarihinden on beş gün sonra yürürlüğe girer.

MADDE 3 – (1) Bu Tebliğ hükümlerini Dış Ticaret Müsteşarlığı'nın bağlı olduğu Bakan yürütür.

ICS 67.080.10 TÜRK STANDARDI TS 1275/Nisan 2006

Ceviz - Kabuklu

0 Giriş

Bu standard; kabuklu cevizin tarifine, sınıflandırma ve özelliklerine, numune alma ve muayeneleri ile piyasaya arz şekline dairdir.

1 Kapsam

Bu standard piyasaya arz edilen kabuklu cevizi kapsar.

2 Atıf yapılan standardlar ve/veya dokümanlar

Bu standardda diğer standard ve/veya dokümanlara atıf yapılmaktadır. Bu atıflar metin içerisinde uygun yerlerde belirtilmiş ve aşağıda liste halinde verilmiştir. * işaretli olanlar bu standardın basıldığı tarihte İngilizce metin olarak yayımlanmış olan Türk Standardlarıdır.

TS No	Türkçe Adı		İngilizce Adı
TS 764	Yağlı Tohum Küspelerinde Hidroklorik Asitte Çözünmeyen Kül Tayini		Oilseed Residues – Determination of Ash Insoluble in Hydrochloric Acid
TS ISO 874*	Yaş Meyve ve Sebzeler – Numune Alma		Fresh fruits and vegetables - Sampling
TS 9855		Sert Kabuklu Meyveler-Hasat, Taşıma ve Ambalajlama Kuralları		Nuts-Rules For Harvesting, Transportation and Packaging

3 Tarifler

3.1 Kabuklu ceviz

Juglans regia L. türlerine giren ağaçların, yeşil dış kabuğu çıkarılmış sert kabuklu meyveleri.

3.2 Taze kabuklu ceviz

Normal yollarla yeşil dış kabuğundan ayrılmış ve tabii rutubet muhtevasını değiştirecek herhangi bir işlemden geçirilmemiş hasattan hemen sonra tüketiciye arz edilen kabuklu ceviz.

3.3 Kuru kabuklu ceviz

Rutubet muhtevası, bütününde kütlece % 12’yi, iç kısmında kütlece % 8’i geçmeyen, içi ayıran bölmeleri kuru olan normal depolama şartlarında uzun müddet saklanabilen kabuklu ceviz.

3.4 Yabancı madde

Kabuklu ceviz dışındaki herhangi bir madde.

Not - Kabuklu cevizdeki hasarlarla ilgili tanımlar Ek 1’de verilmiştir.

4 Sınıflandırma ve özellikler

4.1 Sınıflandırma

4.1.1 Sınıflar

Kabuklu ceviz;

- Ekstra,

- Sınıf I,

- Sınıf II

olmak üzere üç sınıfa ayrılır.

4.1.2 Tipler

Kabuklu ceviz;

- Taze,

- Kuru

olmak üzere iki tipe ayrılır.

4.2 Özellikler

4.2.1 Genel özellikler

Kabuklu cevizler, izin verilen toleransları dahil olmak üzere aşağıdaki özelliklerde olmalıdır;

- Kabuklu cevizler tamamen olgunlaşma aşamasında toplanmalı,

- Taze cevizlerin meyve zarı kolayca ayrılabilir olmalı ve zarın orta iç kısmı kahverengi renge dönme belirtisi göstermeli,

- Kuru kabuklu cevizde zarın orta iç kısmı kuru olmalı

dır.

Cevizler boş olmamalıdır.

Cevizin kalitesini etkilemeyecek ve alıcı ülkenin isteğine göre kabuklar yıkanmış ve beyazlatılmış olabilir.

Ayrıca, kabuklu cevizin şartları aşağıdaki özelliklere imkân verecek durumda olmalıdır;

- Elle toplamaya ve taşınmaya dayanıklı olmalı,

- Gideceği yere ulaştığında tatmin edici durum göstermeli

dir.

Kuru kabuklu cevizin rutubet muhtevası bütününde kütlece % 12’yi, ceviz içinde kütlece % 8’i geçmemelidir.

Taze Kabuklu cevizin rutubet muhtevası kütlece % 20 ve üzerinde olmamalıdır.

Kabuklu cevizlerin olgunluğu TS 9855’e göre belirlenir.

4.2.1.1 Kabuk özellikleri

Kabuklu cevizlerin kabukları;

- Bütün, tam olmalı (kısmen açık olan ceviz içini fiziksel olarak koruduğu takdirde bütün kabul edilir),

- Sağlam olmalı,

- Meyvenin doğal kalitesini etkileyecek kusurlardan arî olmalı,

- Böcek zararları bulunmamalı,

- Temiz olmalı, gözle görülebilir yabancı maddeler bulunmamalı,

- Kuru olmalı, anormal dış rutubet (dış yüzeyde gözle görülebilir ıslaklık) ihtiva etmemeli,

- Yeşil dış kabuğundan tamamen ayrılmış olmalı

dır.

Kuru cevizlerin kabuklarında soyulma izi olmamalıdır.

Kabuklu cevizin kabuklarında hafif yüzeysel hasarlar bulunabilir.

4.2.1.2 Ceviz içinin özellikleri

Ceviz içi;

- Sağlam olmalı (çürüyerek, kötüleşerek tüketime uygunsuz hale gelenler ürünü etkilememeli),

- Sert olmalı,

- Temiz olmalı, gözle görülebilir yabancı maddeler bulunmamalı,

- Herhangi bir gelişme aşamasındaki böcekleri ve akarları bulundurmamalı,

- Böcek, akar ya da diğer parazitlerin gözle görülebilir hasarlarından arî olmalı,

- Tatda acılaşma olmamalı,

- Yağlı görünüm göstermemeli,

- Küf bulunmamalı,

- Anormal dış rutubet (dış yüzeyde gözle görülebilir ıslaklık) ihtiva etmemeli,

- Yabancı tat ve koku olmamalı

- Yeterince gelişmiş olmalı (kuruyup, büzüşmüş olanlar hariç)

dır.

Ceviz içinin hidroklorik asitte çözünmeyen kül miktarı 1 g/kg’ı aşmamalıdır.

4.2.2 Sınıf özellikleri

4.2.2.1 Ekstra

Bu sınıfa üstün kalitedeki kabuklu cevizler girer. Bunlar, üretici ülke tarafından belirlenen ticari tipinin özelliklerini taşımalıdır.

Ürünün dış görünüşünde ambalâj içinde sunumunu ve kalitesini etkilemeyecek çok hafif yüzeysel kusurlar dışında kusur bulunmamalıdır. Çeşidi garanti edilmemiş cevizler ve tanımlanmamış karışımlar bu sınıfa girmez.

Ayrıca, sadece yakın zamanda hasat edilen cevizler bu sınıfa girebilir.

4.2.2.2 Sınıf I

Bu sınıfa iyi kalitedeki kabuklu cevizler girer. Bunlar, üretici ülke tarafından belirlenen ticari tipinin özelliklerini taşımalıdır.

Ürünün dış görünüşünde ambalâj içinde sunumunu ve kalitesini etkilemeyecek hafif yüzeysel kusurlar dışında kusur bulunmamalıdır. Çeşidi garanti edilmemiş cevizler ve tanımlanmamış karışımlar bu sınıfa girmez.

4.2.2.3 Sınıf II

Bu sınıfa kalitesinden dolayı daha üst sınıfa giremeyen kabuklu cevizler girer. Bunlar genel özellikleri karşılamalıdır.

Ürünün dış görünüşünde ambalâj içinde sunumunu ve kalitesini etkilemeyecek kusurlar kabul edilir.

4.2.3 Boy özellikleri

Boylama kabuklu cevizin uzunluk eksenine dik olan en geniş kısmının çapına göre belirlenir. Bu en küçük çap ile en büyük çap arasındaki aralık belirtilerek ya da en küçük çap belirtilip ve daha üstü ifadesi eklenerek ifade edilir.

Kabuklu cevizler sınıflara göre en az aşağıdaki boy özelliklerini göstermelidir;

Ekstra ve Sınıf I: 28 mm ve üzeri, boyu eninden fazla olan türler için 27 mm ve üzeri,

Sınıf II : 24 mm ilâ 28 mm, boyu eninden fazla olan türler için 24 mm ilâ 27 mm ve üzeri

olmalıdır.

Ekstra ve Sınıf I’de mm olarak belirtilmesi zorunludur.

4.3 Boyut ve toleranslar

Sınıfının özelliklerini karşılamayan ürünler için her ambalâjda sınıf ve boy toleransları belirtilmelidir.

4.3.1 Sınıf toleransları

Bütün sınıflar için toleranslar hesaplanırken iki adet yarısı boş veya dört adet çeyreği boş ceviz bir ceviz olarak sayılır. Sınıf toleransları Çizelge 1’de verilmiştir.

Çizelge 1 – Sınıflara göre toleranslar

İzin verilen kusurlar ^a)	Toleranslar (hasarlı meyve sayısı kütlece % olarak)
	Ekstra	Sınıf I	Sınıf II
Toplam kabuk hasarları	7	10	15
Toplam yenilebilir kısım hasarları^b)	8	10	15
Acılaşmış, bozulma ya da böcek hasarlı^c)	3	6	8
Küf	3	4	6
^a)Hasarların tanımı Ek 1’de verilmiştir. ^b) Taze cevizler için ceviz içinin hasar toleransları; Ekstra % 8, Sınıf I % 12, Sınıf II % 15. ^c)Canlı böcek veya böcek kalıntılarına hiçbir sınıfta izin verilmez.

4.3.2 Boy toleransları

Bütün sınıflar için, işaretlemede belirtilen boylamaya uymayan kabuklu cevizlerin en çok % 10’u ± 1 mm aralığı içinde olmalıdır.

4.4 Özellik, muayene ve deney madde numaraları

Bu standardda verilen özellikler ile bunların özellik, muayene ve deney madde numaraları Çizelge 2'de verilmiştir.

Çizelge 2 – Özellik, muayene ve deney madde numaraları

Özellikler	Özellik Madde no	Muayene ve deney madde no
Genel özellikler	4.2.1	5.2.2
Sınıf özellikleri	4.2.2	5.2.1
Boy özellikleri	4.2.3	5.2.2
Boyut ve toleranslar	4.3	5.2.2
Rutubet muhtevasının tayini	4.2.1	5.3.1
Asitte çözünmeyen kül miktarının tayini	4.2.1,2	5.3.2
Piyasaya arz	6	5.2.1

5 Numune alma, muayene ve deneyler

5.1 Numune alma

Sınıfı, tipi ve ambalâjları aynı olup bir defada muayeneye sunulan kabuklu cevizler bir parti sayılır. Kabuklu ceviz numunesi TS ISO 874’e göre alınır.

Alınan temsili numunelerin ambalâjlama, muhafaza ve lâboratuvara gönderilmesi TS ISO 874’e göre yapılmalıdır.

5.2 Muayeneler

5.2.1 Ambalâj ve ambalâj malzemesinin muayenesi

Ambalâj ve ambalâj malzemesinin muayenesi gözle, elle incelenerek, boyutları ölçülerek ve tartılarak yapılır. Sonucun Madde 6'ya uygun olup olmadığına bakılır.

5.2.2 Kabuklu cevizin muayenesi

Kabuklu cevizin muayenesi gözle, elle incelenerek, koklanarak, tadılarak, tartılarak yapılır ve sonucun Madde 4.2.1, Madde 4.2.2, Madde 4.2.3 ve Madde 4.3’e uygun olup olmadığına bakılır.

5.3 Deneyler

5.3.1 Rutubet muhtevasının tayini

Kabuklu cevizin rutubet muhtevası Ek 2’de verilen metotlara göre yapılır. Sonucun Madde 4.2.1’e uygun olup olmadığına bakılır.

5.3.2 Hidroklorik asitte çözünmeyen kül tayini

Ceviz içinin hidroklorik asitte çözünmeyen kül tayini TS 764’e göre yapılır. Sonucun Madde 4.2,1,2’ye uygun olup olmadığına bakılır.

5.4 Değerlendirme

Muayene sonuçlarının her biri standarda uygunsa parti standarda uygun sayılır.

5.5 Muayene ve deney raporu

Muayene ve deney raporunda en az aşağıdaki bilgiler bulunmalıdır;

- Firmanın adı ve adresi,

- Muayene ve deneyin yapıldığı yerin lâboratuvarın adı,

- Muayeneyi ve deneyi yapanın ve/veya raporu imzalayan yetkililerin adları, görev ve meslekleri,

- Numunenin alındığı tarih ile muayene ve deney tarihi,

- Numunenin tanıtılması,

- Muayene ve deneylerde uygulanan standardların numaraları,

- Sonuçların gösterilmesi,

- Muayene ve deney sonuçlarını değiştirebilecek faktörlerin mahsurlarını gidermek üzere alınan tedbirler,

- Uygulanan muayene ve deney metotlarında belirtilmeyen veya mecburi görülmeyen, fakat muayene ve deneyde yer almış olan işlemler,

- Standarda uygun olup olmadığı,

- Rapora ait seri numarası ve tarih, her sayfanın numarası ve toplam sayfa sayısı.

6 Piyasaya arz

Kabuklu cevizler ambalâjlı olarak piyasaya arz edilir.

6.1 Bir örneklik

Her ambalâjdaki kabuklu cevizler, kalite, orijin ve ürün yılı bakımından birörnek olmalıdır. Her ambalâjdaki kabuklu cevizler aynı türe ait olmalıdır. Belirtilen çeşit ya da ticari tip karışımları için diğer çeşit ya da ticari tipe ait olan kabuklu ceviz sayısı % 10’dan fazla olmamalıdır.

Ambalâjın görülebilir kısmı bütün ürünü temsil etmelidir.

6.2 Ambalâjlama

Ambalâjlar taşıma sırasında kabuklu cevizin korunmasını sağlayacak, nitelikte malzemelerden yapılmış olmalıdır. Ambalâj olarak kullanılacak malzeme; temiz, ürünün harici ve dahili zarar görmesini önleyecek kalitede olmalıdır.

Ambalâjların yapımında kullanılan her çeşit malzeme insan sağlığına zararsız, yeni, temiz ve kuru olmalıdır. Kullanılan kağıt, pul gibi malzemelerin baskısı, etiketlenmesi zehirli olmayan mürekkeple yazılmalı ve tutkalla yapıştırılmalıdır.

Ambalâjlar her türlü yabancı maddeden arınmış olmalı, rutubet ve koku çeken malzemeden yapılmamalıdır.

6.3 İşaretleme

Kabuklu ceviz ambalâjları üzerine en az aşağıdaki bilgiler okunaklı olarak, silinmeyecek ve bozulmayacak şekilde (aynı tarafa) yazılmalı ve basılmalıdır:

- Firmanın ticari unvanı veya kısa adı, varsa tescilli markası,

- Bu standardın işaret ve numarası ( TS 1275 şeklinde),

- Malın adı ( Ceviz - kabuklu),

- Sınıfı,

- Tipi,

- Boyu (Ekstra sınıf ve Sınıf I için mm olarak zorunlu),

- Üretim yılı (Ekstra sınıfta zorunlu, diğer sınıflarda isteğe bağlı),

- Menşei ülke,

- Üretim bölgesi veya yerel ismi (isteğe bağlı),

- Parti, seri veya kod numaralarından en az biri,

- Net kütlesi (en az kg veya g olarak),

- Kilogramdaki ceviz sayısı (isteğe bağlı),

- Büyük ambalâjlardaki küçük tüketici ambalâjların sayısı ve kütlesi (isteğe bağlı).

Gerektiğinde bu bilgiler Türkçe’nin yanı sıra yabancı dilde de yazılabilir. Bu bilgilerin dışında reklam olarak ambalâjın içindekilere aykırı, yanıltıcı olmamak kaydıyla başka yazı, resim ve etiketler sağlığa zararsız maddelerle yazılmalı veya yapılmalı, yapıştırılmalıdır.

Küçük tüketici ambalâjlarında bu bilgiler bir etikete yazılarak ambalâj içine bırakılabilir.

6.4 Muhafaza ve taşıma

- Kabuklu cevizler ve bunların içinde bulundukları ambalâjlar işleme yerlerinde, depolarda, taşıtlarda fena koku yayan ve bunları kirletecek maddelerle bir arada bulundurulmamalıdır.

- İçinde kabuklu ceviz bulunan ambalâjlar yaş olmayan, havadar ve serin yerlerde tutulmalı, yağmur altında bırakılmamalı ve bu şartlarda yükletilip boşaltılmamalıdır. Taşımada hava dolaşımlı kapalı vasıtalar kullanılmalıdır.

Kabuklu cevizlerin muhafaza ve taşıması TS 9855’e uygun olarak yapılmalıdır.

7 Çeşitli hükümler

Üretici veya satıcı bu standarda uygun olarak üretildiğini beyan ettiği kabuklu ceviz için, istenildiğinde, standarda uygunluk beyannamesi vermeye veya göstermeye mecburdur. Bu beyannamede satış konusu olan kabuklu cevizin;

- Madde 4'deki özelliklere uygun olduğunu,

- Madde 5'deki muayene ve deneylerin yapılmış ve uygun sonuç alınmış bulunduğunun

belirtilmesi gerekir.

Yararlanılan kaynaklar

- Y., FERHATOĞLU, Ceviz Yetiştiriciliğinin Genel Prensipleri, Atatürk Merkez Araştırma Enstitüsü Yayınları, Yalova, 2002.

- Ceviz Yetiştiriciliği, Tarım ve Köyişleri Bakanlığı Yayınları, Ankara, 1996.

- UN/ECE Standard DDF – 01, 1999.

Ek 1

Kabuklu cevizdeki hasarların tanımı

A- Kabuktaki hasarlar

Aşağıdakileri içeren, görünümü etkileyen herhangi bir hasar;

- Renk bozukluğu: kahverengi, kırmızımsı kahverengi, yeşil veya partideki kabukların çoğunluğuna veya geri kalan kabuklara zıt renge sahip bir cevizin kabuk yüzeyinin % 20’sini kaplayan anormal renk,

- Yapışık leke, kabuk yüzeyinin % 5’inden daha fazlasını etkileyen leke,

- Yapışık yeşil dış kabuk, kabuk yüzeyinin % 10’undan fazlasını etkileyen,

- Kırık kabuk.

B- Yenilebilir kısım ile ilgili hasarlar

Ceviz içinin görünümünü etkileyen renk kaybı ve lekelenme dahil herhangi bir hasar.

Kuruyup, büzülmüş ceviz içi : İleri derecede buruşmuş, küçülmüş, çekmiş ve sert olan ceviz içi.

C- Diğer hasarlar

Küf : Çıplak gözle görülebilir mantar.

Çürük : Önemli bozulma.

Böcek hasarı : Böcekler tarafından oluşturulan görülebilen hasar veya ölü böcek veya kalıntısı varlığı.

Acılaşma: Kabul edilemeyecek, hoşa gitmeyen bir tat oluşturan yağ (lipid) oksidasyonu.

Yabancı tat ve koku: Ürünün özelliği olmayan herhangi bir tat veya koku.

Ek 2

Rutubet tayini

A- Referans metot

A.1 Prensip

103 ± 2 ⁰C^’daki etüvde atmosfer basıncında değişmez kütleye gelinceye kadar deney numunesinin ısıtılması ve oluşan kütle kaybından rutubet muhtevasının belirlenmesi.

A.2 Cihaz ve malzemeler

Genel laboratuvar cihaz ve malzemeleri ile özellikle aşağıdakiler;

A.2.1 Seramik havan, havan sapı ve yiyecek öğütücüsü olan,

A.2.2 Analitik terazi, 1 mg duyarlıkta ölçme yapabilen,

A.2.3 Kap, silindirik, düz tabanlı, cam veya metal, 12 cm çaplı, 5 cm derinlikli, uygun kapaklı,

A.2.4 Etüv, 101 ⁰C ilâ 105 ⁰C arasında sıcaklık kontrollü, doğal havalandırmalı,

A.2.5 Desikatör, içinde etkili bir nem çekici bulunan (örneğin kalsiyum klorür), kabı hızlı soğutacak metal tabaklı.

A.3 Numunenin hazırlanması

Numunenin kabukları gerekirse soyulur. Ceviz içi 2 mm ilâ 4 mm’lik parçalar kalıncaya kadar havanda parçalanır ya da öğütülür.

A.4 Tayin

A.4.1 Kap ve kapağı en az 2 saat süre ile 101 ⁰C ilâ 105 ⁰C sıcaklıktaki etüvde kurutulur ve desikatöre konur. Daha sonra oda sıcaklığında bekletilir.

A.4.2 Her biri yaklaşık 50 g olan dört deney numunesi üzerinde tayin yapılır.

A.4.3 Boş kap ve kapağı 1 mg duyarlıkla tartılır (M₀).

A.4.4 Deney numunesinden yaklaşık 50 g tartılarak kabın içerisine konulur, kabın tabanına yayılır. Kapağı hızlı bir şekilde kapatılır ve tamamı tartılır (M₁). Bu işlemler olabildiğince çabuk yapılır.

A.4.5 Açık kaplar kapakları yanlarına konularak etüve yerleştirilir. Etüv kapatılır, 6 saat 101 ⁰C ilâ 105 ⁰C sıcaklıkta kurumaya bırakılır. Etüv açılır, kaplar hızlıca uygun kapaklarıyla kapatılır ve desikatöre yerleştirilir. Ortam sıcaklığına gelince kapalı bir şekilde 1 mg duyarlıkla tartılır (M₂).

A.4.6 Numunenin rutubet muhtevası, R, kütlece yüzde olarak aşağıdaki bağıntı ile hesaplanır;

R

A.4.7 Dört tayinin sonucu ortalama değer olarak not edilir.

B- Hızlı metot

B.1 Prensip

Rutubet muhtevasının ölçücü bir cihaz kullanarak elektriksel iletkenlik prensibi temelinde tespiti. Ölçü cihazı referans metodunda olduğu gibi kalibre edilir.

B.2 Cihaz ve malzemeler

Genel laboratuvar cihaz ve malzemeleri ile özellikle aşağıdakiler;

B.2.1 Seramik havan, havan sapı ve yiyecek öğütücüsü olan,

B.2.2 Ölçü cihazı, elektriksel iletkenlik prensibine dayalı,

B.3 İşlem

B.3.1 Havanın tabanı deney numunesi ile doldurulur. Sabit basınç gözleninceye kadar sıkıştırılır.

B.3.2 Göstergedeki değer okunur.

B.3.3 Her işlemden sonra havan spatula, fırçalı sert kağıt peçete ve basınçlı hava pompası ile temizlenir.

ICS 67.080.10 TÜRK STANDARDI TS 1276/Nisan 2006

Ceviz (Juglans regia L.) - İç

0 Giriş

Bu standard, ceviz içinin tarifine, sınıflandırma ve özelliklerine, numune alma ve muayeneleri ile piyasaya arz şekline dairdir.

1 Kapsam

Bu standard, Madde 3.1’de tarif edilen kuru ceviz içini kapsar.

2 Atıf yapılan standardlar ve/veya dokümanlar

Bu standardda diğer standard ve/veya dokümanlara atıf yapılmaktadır. Bu atıflar metin içerisinde uygun yerlerde belirtilmiş ve aşağıda liste halinde verilmiştir. * işaretli olanlar bu standardın basıldığı tarihte İngilizce metin olarak yayımlanmış olan Türk Standardlarıdır.

TS No	Türkçe Adı	İngilizce Adı
TS 764	Yağlı Tohum Küspelerinde Hidroklorik Asitte Çözünmeyen Kül Tayini	Oilseed Residues – Determination of Ash Insoluble in Hydrochloric Acid
TS ISO 874*	Yaş Meyve ve Sebzeler – Numune Alma	Fresh fruits and vegetables - Sampling
TS 1632 EN ISO 665	Yağlı Tohumlar – Rutubet ve Uçucu Madde Muhtevasının Tayini	Oilseeds – Determination of moisture and volatile matter content
TS 9855	Sert Kabuklu Meyveler-Hasat, Taşıma ve Ambalajlama Kuralları	Nuts-Rules For Harvesting, Transportation and Packaging

3 Tarifler

3.1 Ceviz içi

Juglans regia L. türlerine giren ağaçların, sert kabuğu çıkarılmış kuru meyveleri.

3.2 Bütün

Kabuğundan olduğu gibi bütün olarak çıkarılmış ceviz içi (1/8’e kadar kısmı kopmuş içler bütün sayılır).

3.3 Yarım (çenet)

Bütün ceviz içinin yaklaşık olarak eşit bir şekilde ikiye ayrılmış parçası (parçalar bütün halinde).

3.4 Çeyrek

Bütün ceviz içinin uzunluğuna yaklaşık olarak eşit bir şekilde dörde ayrılmış parçası.

3.5 Büyük

Bütün ceviz içinin yarısının ¾’ünden daha küçük ama kırık parçadan daha büyük olan parçası.

3.6 Parça

Bütün ceviz içinin yarısının ¾’ünden daha büyük ama yarımdan küçük olan parçası.

3.7 Ufak (yağlık)

Ufak, bütün ceviz içinin ¼’den küçük olan ama göz açıklığı 8 mm olan elekten geçemeyen parçası.

3.8 Kırık (pirinç)

Bütün ceviz içinin göz açıklığı 8 mm olan elekten geçen ancak göz açıklığı 3 mm olan elekten geçemeyen parçası.

3.9 Yarım ve büyük

Bütün ceviz içinin yukarıda tanımlanan yarım ve büyük parçalarının karışımı (yarım parçaların oranı işaretlemede belirtilebilir).

3.10 Yabancı madde

Ceviz içleri arasında ve içerisinde bulunan kum, taş, toprak, kabuk, yaprak, bitkisel parçalar, yabancı tohumlar gibi kendinden başka gözle görülebilen her türlü madde.

Ceviz içindeki hasarlarla ilgili tanımlar Ek 1’de verilmiştir.

4 Sınıflandırma ve özellikler

4.1 Sınıflandırma

4.1.1 Sınıflar

Ceviz içi kalite ve renk özelliklerine göre;

- Ekstra,

- Sınıf I,

- Sınıf II

olmak üzere üç sınıfa ayrılır.

4.1.2 Tipler

Ceviz içi büyüklüklerine göre;

- Yarım,

- Çeyrek,

- Büyük,

- Kırık,

- Yarım ve büyük

olmak üzere beş tipe ayrılır.

4.2 Özellikler

4.2.1 Genel özellikler

Bütün sınıflara giren ceviz içleri izin verilen toleransları dahil olmak üzere aşağıdaki özelliklerde olmalıdır;

- Kalitesini korumasını sağlamak için yeterince kuru olmalı,

- Sağlam olmalı (çürüyerek, kötüleşerek tüketime uygunsuz hale gelenler ürünü etkilememeli),

- Sert olmalı,

- Yeterince gelişmiş (büzülmüş, buruşmuş olmayan) olmalı,

- Temiz, gözle görülebilir yabancı maddeden arî olmalı,

- Herhangi bir gelişme aşamasındaki böcekleri ve akarları bulundurmamalı,

- Böcek zararlarından arî olmalı,

- Tatda acılaşma olmamalı,

- Yağlı görünüm göstermemeli,

- Küf bulunmamalı,

- Anormal dış rutubet (dış yüzeyde gözle görülebilir ıslaklık) ihtiva etmemeli,

- Yabancı tat ve koku olmamalı

dır.

Ceviz içinin rutubet muhtevası kütlece % 5’i geçmemelidir.

Ceviz içinin hidroklorik asitte çözünmeyen kül muhtevası 1 g / kg’dan fazla olmamalıdır.

Ayrıca ceviz içinin şartları aşağıdaki özelliklere de imkan verecek durumda olmalıdır;

- Elle toplamaya ve taşınmaya dayanıklı olmalı ve

- Gideceği yere ulaştığında tatmin edici durum göstermeli

dir.

4.2.2 Sınıf özellikleri

4.2.2.1 Ekstra

Bu sınıfa üstün kalitedeki ve her yeri açık renkli olan, koyu, limon sarısı ya da koyu kahverengi izi olmayan ceviz içleri girer. Bunlar, ticari tipinin özelliklerini taşımalıdır.

Ürünün dış görünüşünde ambalaj içinde sunumunu ve kalitesini etkilemeyecek çok hafif yüzeysel kusurlar dışında kusur bulunmamalıdır.

Sürtünmeden oluşan izlere;

- Çeyrek ve parça cevizlerde,

- Yarımlarda yüzeyin % 10’unu geçmemek şartı ile

izin verilir.

4.2.2.2 Sınıf I

Bu sınıfa iyi kalitedeki ve açık kahverenginden veya limon sarısından daha koyu renkli olmayan ceviz içleri girer. Bunlar, ticari tipinin özelliklerini taşımalıdır.

Ürünün dış görünüşünde ambalâj içinde sunumunu ve kalitesini etkilemeyecek hafif yüzeysel kusurlar dışında kusur bulunmamalıdır.

Sürtünmeden oluşan izlere;

- Çeyrek ve parça cevizlerde,

- Yarımlarda yüzeyin % 20’sini geçmemek şartı ile

izin verilir.

4.2.2.3 Sınıf II

Bu sınıfa kalitesinden dolayı daha üst sınıfa giremeyen ceviz içleri girer. Bunlar genel özellikleri karşılamalıdır. Bu ceviz içlerinin rengi koyu kahverenginden daha koyu olmamalıdır. Daha koyu renkli ceviz içleri bu sınıfta girer ancak işaretlemede belirtilmelidir.

Ürünün dış görünüşünde ambalâj içinde sunumunu ve kalitesini etkilemeyecek kusurlar kabul edilir. Bu sınıf değişik renklerdeki ceviz içlerini içerir (işaretlemede karışık renkli diye belirtilmek şartı ile).

Sürtünmeden oluşan izler kusur olarak değerlendirilmez.

Sınıflara göre renk özelliğinin ölçülmesi Ek 2’de verilmiştir.

4.3 Boyut ve toleranslar

4.3.1 Sınıf toleransları

Kalite ve renk özelliklerine göre sınıf toleransları Çizelge 1’de verilmiştir.

Çizelge 1 - Sınıflara göre toleranslar

İzin verilen kusurlar^a)	Toleranslar, kütlece %, en çok
	Ekstra	Sınıf I	Sınıf II
(1) Genel özellikleri karşılamayan ceviz içi - Çürük ceviz içi - Küflü ceviz içi - Yabancı madde	4	6	8
	0,5	1^b)	2^b)
	0,5	1^b)	2^b)
	0,1	0,1	0,1
(2) Rengi daha koyu olan ceviz içi	8	9	10
(3) Sürtünme izleri (sadece yarım için)	10	10	-
a) Hasar tanımları Ek-1’de verilmiştir. b) % 0,5’i geçmemesi tercih edilir.

4.3.2 Tip toleransları

Tiplere göre toleranslar Çizelge 2’de verilmiştir.

Çizelge 2 - Tiplere göre toleranslar

Tipler	Toleranslar, kütlece % olarak
	Yarım	Parça	Çeyrek	Büyük	Kırık	Küçük
Yarım	85^a)	15^b)	5^c)		1^c)	1^c)
Çeyrek			85^a)	15^b)	5^c)	1^c)
Büyük				85^a)	15^b)	1^c)
Kırık				10^b)	90^a)	1^d)
Yarım ve büyük	20^b)			65^a)	15^b)	1^c)
a) en az b) izin verilen en çok tolerans c) % 15 tolerans içindeki değeri d) % 10 tolerans içindeki değeri

4.4 Özellik, muayene ve deney madde numaraları

Bu standardda verilen özellikler ile bunların özellik, muayene ve deney madde numaraları Çizelge 3'te verilmiştir.

Çizelge 3 – Özellik, muayene ve deney madde numaraları

Özellikler	Özellik Madde No	Muayene ve deney madde No
Genel özellikler	4.2.1	5.2.2
Sınıf özellikleri	4.2.2	5.2.1
Rutubet muhtevasının tayini	4.2.1	5.3.1
Hidroklorik asitte çözünmeyen kül tayini	4.2.1	5.3.2
Boyut ve toleranslar	4.3	5.2.2
Piyasaya arz	6	5.2.1

5 Numune alma, muayene ve deneyler

5.1 Numune alma

Sınıfı, tipi ve ambalâjları aynı olup bir defada muayeneye sunulan ceviz içleri bir parti sayılır. Ceviz içi numunesi TS ISO 874’e göre alınır.

Alınan temsili numunelerin ambalâjlama, muhafaza ve lâboratuvara gönderilmesi de TS ISO 874’e göre yapılmalıdır.

5.2 Muayeneler

5.2.1 Ambalâj ve ambalâj malzemesinin muayenesi

Ambalâj ve ambalâj malzemesinin muayenesi gözle, elle incelenerek, boyutları ölçülerek ve tartılarak yapılır. Sonucun Madde 6'ya uygun olup olmadığına bakılır.

5.2.2 Ceviz içinin muayenesi

Ceviz içinin muayenesi gözle, elle incelenerek, koklanarak, tadılarak, tartılarak yapılır ve sonucun Madde 4.2.1, Madde 4.2.2 ve Madde 4.3’e uygun olup olmadığına bakılır.

5.3 Deneyler

5.3.1 Rutubet muhtevasının tayini

Ceviz içinin rutubet muhtevası Ek 3’te verilen metotlardan birisine göre yapılır. Sonucun Madde 4.2.1’e uygun olup olmadığına bakılır.

5.3.2 Hidroklorik asitte çözünmeyen kül tayini

Ceviz içinin hidroklorik asitte çözünmeyen kül tayini TS 764’e göre yapılır. Sonucun Madde 4.2.1’e uygun olup olmadığına bakılır.

5.4 Değerlendirme

Muayene ve deney sonuçlarının her biri bu standarda uygunsa parti standarda uygun sayılır.

5.5 Muayene ve deney raporu

Muayene ve deney raporunda en az aşağıdaki bilgiler bulunmalıdır;

- Firmanın adı ve adresi,

- Muayene ve deneyin yapıldığı yerin ve lâboratuvarın adı,

- Muayeneyi ve deneyi yapanın ve/veya raporu imzalayan yetkililerin adları, görev ve meslekleri,

- Numunenin alındığı tarih ile muayene ve deney tarihi,

- Numunenin tanıtılması,

- Muayene ve deneylerde uygulanan standardların numaraları,

- Sonuçların değerlendirilmesi,

- Muayene ve deney sonuçlarını değiştirebilecek faktörlerin mahsurlarını gidermek üzere alınan tedbirler,

- Uygulanan muayene ve deney metotlarında belirtilmeyen veya mecburi görülmeyen fakat muayene ve deneyde yer almış olan işlemler,

- Standarda uygun olup olmadığı,

- Rapora ait seri numarası ve tarih, her sayfanın numarası ve toplam sayfa sayısı.

6 Piyasaya arz

Ceviz içleri ambalâjlı olarak piyasaya arz edilir.

6.1 Bir örneklik

Her ambalâjdaki ceviz içleri büyüklük, kalite, orijin ve ürün yılı bakımından bir örnek olmalıdır.

Renk bir örnekliği Ekstra ve Sınıf I için zorunludur.

15 mm göz açıklığından geçen yarımlar ve parça ceviz içleri büyük tipin içerisinde sınırsız olarak bulunabilir.

Ambalâjın görülebilir kısmı bütün ürünü temsil etmelidir.

6.2 Ambalâjlama

Ambalâjlar taşıma sırasında ceviz içlerinin niteliklerinin korunmasını sağlayacak, insan sağlığına zarar vermeyecek malzemelerden yapılmış olmalıdır. Ambalaj olarak kullanılacak malzeme; yeni, temiz, ürünün harici ve dahili zarar görmesini önleyecek kalitede olmalıdır. Ceviz içleri ile dolu ambalâj kaplarının üst kısmı, meyveleri muhafaza edecek şekilde tasarımlanmalıdır. Ceviz içleri, vakumda veya asal gaz içerisinde hava geçirmeyen ambalajlar içerisine konulabilir.

Ambalâjların yapımında kullanılan her çeşit malzeme insan sağlığına zararsız, yeni, temiz ve kuru olmalıdır. Kullanılan kağıt, pul gibi malzemelerin baskısı, etiketlenmesi zehirli olmayan mürekkeple yazılmalı ve yapıştırma için kullanılan tutkal gıda ile temas etmemelidir.

Ambalâjlar her türlü yabancı maddeden arınmış olmalı, rutubet ve koku çeken malzemeden yapılmamalıdır.

6.3 İşaretleme

Ceviz içleri ambalajları üzerine en az aşağıdaki bilgiler okunaklı olarak, silinmeyecek ve bozulmayacak şekilde yazılmalı ve basılmalıdır:

- Firmanın ticari ünvanı ve adresi veya kısa adı ve adresi veya tescilli markası,

- Bu standardın işaret ve numarası ( TS 1276 şeklinde),

- Malın adı (Ceviz - iç),

- Sınıfı,

- Tipi,

- Üretim yılı (isteğe bağlı),

- Üretim bölgesi veya yerel ismi,

- Parti, seri veya kod numaralarından en az biri,

- Net kütlesi (en az kg veya g olarak),

- Kilogramdaki parça sayısı (isteğe bağlı),

- Büyük ambalâjlardaki küçük tüketici ambalâjların sayısı ve kütlesi (isteğe bağlı).

Gerektiğinde bu bilgiler Türkçe’nin yanı sıra yabancı dilde de yazılabilir. Bu bilgilerin dışında reklam olarak ambalâjın içindekilere aykırı ve tüketiciyi yanıltıcı olmamak kaydıyla başka yazı, resim ve etiketler sağlığa zararsız maddelerle yazılmalı veya yapılmalı, yapıştırılmalıdır.

Küçük tüketici ambalâjlarında bu bilgiler bir etikete yazılarak ambalâj içine bırakılabilir.

6.4 Muhafaza ve taşıma

6.4.1 Ceviz içleri ve bunların içinde bulundukları ambalajlar işleme yerlerinde, depolarda, taşıtlarda fena koku yayan ve bunları kirletecek maddelerle bir arada bulundurulmamalıdır.

6.4.2 İçinde ceviz içi bulunan ambalajlar yaş olmayan, havadar ve serin yerlerde tutulmalı, uzun süre bekletilecekse bağıl nem oranı % 50’den az olan soğuk hava depolarına konulmalı, yağmur altında bırakılmamalı ve bu şartlarda yükletilip boşaltılmamalıdır.

Ceviz içinin muhafaza ve taşıması TS 9855’e uygun olarak yapılmalıdır.

7 Çeşitli hükümler

Üretici veya satıcı bu standarda uygun olarak üretildiğini beyan ettiği ceviz içi için istenildiğinde standarda uygunluk belgesi vermek veya göstermek zorundadır. Bu beyannamede satış konusu olan ceviz içinin;

- Madde 4'deki özelliklere uygun olduğunu,

- Madde 5'deki muayene ve deneylerin yapılmış ve uygun sonuç alınmış bulunduğunun

belirtilmesi gerekir.

Yararlanılan kaynaklar

- Y., FERHATOĞLU, Ceviz Yetiştiriciliğinin Genel Prensipleri, Atatürk Merkez Araştırma Enstitüsü Yayınları, Yalova, 2002.

- Ceviz Yetiştiriciliği,Tarım ve Köyişleri Bakanlığı Yayınları, Ankara, 1996.

- UN/ECE Standard DDF – 02, 2001.

Ek 1

Ceviz içindeki hasarların tanımı

Ceviz içinin yenilebilirliğini veya görünümünü etkileyen herhangi bir hasar aşağıda verilmiştir;

- Lekelenme veya renk kaybı: Ceviz içinin 1/8’inden daha fazla alan kaplayan ve ceviz içinin diğer kısımları ile tezat oluşturan anormal renk.

- Yapışık kir: Bünyesine yapışık kir ya da diğer yabancı madde bulunan ceviz içi veya ceviz içi parçası.

- Ceviz içinin hacminin % 5’den daha fazlasının kırık olması.

- Kuruluk hasarı: Ceviz içinin nemli, yumuşak veya kösele gibi olması.

Parçalar: Ceviz içi ve zar parçaları göz açıklığı 3 mm çapındaki elekten geçebilen.

Kabuk: Dış kabuk ve iç cevizin iki yarısını birleştiren odunsu kısım ve bu ikisinin herhangi bir parçası.

Kuruyup büzülmüş ceviz içi: İleri derecede küçülmüş, buruşuk ve sert ceviz içi.

Küf: Çıplak gözle görülebilen mantar lifleri (flamentleri).

Çürük: Mikroorganizma faaliyeti sonucu oluşan bozulma.

Böcek hasarı: Böcek ve diğer hayvan parazitlerin yaptığı görülebilir hasar veya kalıntıları.

Yabancı madde: Ürün dışındaki herhangi bir madde (kabuk dahil).

Acılaşma: Kabul edilemeyecek, hoşa gitmeyen bir tat oluşturan yağ (lipid) ve yağ asitlerinin oksidasyonu.

Yabancı tat ve koku: Ürünün özelliği olmayan herhangi bir tat veya koku.

Ek 2

Ceviz içinin renk özelliğinin ölçülmesi

Ceviz içinin göz ile renk özelliğinin ölçülmesi; doğrudan güneş ışığı altında olmamak şartıyla, gün ışığında veya beyaz floresan ışığı altında incelendiğinde aşağıdaki görünüme sahip olmalıdırlar.

Sınıf	Görünüm
Ekstra Düzgün, açık renkli ceviz içleri (koyu, limon sarısı ve koyu kahverengi renkte leke olmayan)
Sınıf I Açık kahverenginden daha koyu olmayan ceviz içleri
Sınıf II Ambalâjda belirtilmek şartıyla daha koyu renkli ceviz içleri

Ek 3

Kurutulmuş ürünler için rutubet tayini – Referans metot

1 Amaç

Bu metot ile kabuklu ceviz ve ceviz içinde hacimce rutubet muhtevasının belirlenmesi amaçlanmaktadır.

2 Referans

Bu metot, TS 1632 EN ISO 665 Yağlı tohumlar – Rutubet ve uçucu madde muhtevasının tayini standardı üzerine kurulmuştur.

3 Tanım

Kabuklu ve iç cevizlerdeki rutubet muhtevası: TS 1632 EN ISO 665’de belirtilen şartlar altında orta boy yağlı tohumlarda ölçülen kütle kaybı (TS 1632 EN ISO 665 Madde 7’ye bakınız).

Bütün kabuklu cevizler için rutubet muhtevası kabuklu ceviz ve ceviz içleri için ölçüldüğünde iki değer arasında uyuşmazlık durumunda kabuklu cevizin rutubet muhtevası kabul edilir.

4 Prensip

103 ⁰C ± 2 ⁰C^’daki fırında atmosfer basıncında değişmez kütleye gelinceye kadarki zamanda deney numunesinin rutubet muhtevasının belirlenmesi.

5 Cihaz ve malzemeler

Genel laboratuvar cihaz ve malzemeleri ile özellikle aşağıdakiler;

5.1 Analitik terazi, 1 mg duyarlıkta,

5.2 Mekanik öğütücü,

5.3 Yuvarlak delikli elek, 3 mm çaplı,

5.4 Porselen havan, deney numunesinin 0,2 g/cm² yayılmasına izin verecek şekilde uygun kapaklı ve yaklaşık 5 mm yüksekliğinde,

5.5 Elektrikli fırın, 101 ⁰C ilâ 105 ⁰C arasında sıcaklık kontrollü.

5.6 Desikatör, içinde etkili bir kurutucu bulunan,

6 İşlem

TS 1632 EN ISO 665’de Madde 7 ilâ Madde 7.3’de belirtilen şartlar yerine getirilir. Deney numunesi aşağıdaki gibi hazırlanır.

TS 1632 EN ISO 665’de 103 ⁰C ± 2 ⁰C^’daki sıcaklıkta 3 saatlik başlangıç periyodu belirtmesine karşın, kabuklu cevizler için 6 saatlik bir başlangıç periyodu önerilir.

6.1 Ceviz içinin rutubet muhtevasının tayini

Kabuklu cevizler için laboratuvar numunesi homojenize edilir ve en az 100 g ceviz içi deney numunesi olarak alınır. Ceviz içi için en az 200 g kabuklu ceviz alınır. Çekiç veya kabuk kırıcı kullanarak, kabuk ve kabuk parçaları ayrılır. Kalan deney numunesi olarak kullanılır. Ceviz içinin zarı deney numunesine dahildir.

Deney numunesi 3 mm’den büyük parça ihtiva etmeyecek şekilde öğütülür ve elekten geçirilir. Öğütme sırasında yağlı macun oluşumunu, numunenin fazla ısınmasını ve rutubet muhtevasının bağıl kaybını önlemek için tedbir alınmalıdır (Örneğin; mekanik öğütücü kullanılıyorsa çok kısa süreli öğütme ve eleme işlemleri yapılması).

Porselen havan üzerine 10 g deney numunesi konulur. Kapağı kapatılır, bütün kap tartılır. Aynı deney numunesi üzerinden iki paralel deney yapılır.

6.2 Kabuklu cevizde rutubet tayini

Kabuklu cevizler için laboratuvar numunesi homojenize edilir. 200 g kabuklu ceviz deney numunesi olarak alınır, bütün yabancı maddelerden (kabuk hariç) arındırılır.

Tüm cevizler Rass öğütücüsü, Romer öğütücüsü veya Brabender cihazı veya benzer fakat aşırı ısıtmayan benzer bir cihaz ile öğütülür.

Porselen havan üzerine 15 g deney numunesi konulur. Kapağı kapatılır, bütün kap tartılır. Aynı deney numunesi üzerinden iki paralel deney yapılır.

7 Hesaplama ve sonuçların gösterilmesi

TS 1632 EN ISO 665 Madde 9 ve Madde 11’de belirtilen aşamalar (Hesaplama metodu ve deney raporu) izlenir.

8 Doğruluk

Tekrarlanabilillik ve tekrar üretilebilirlik şartları için TS 1632 EN ISO 665 Madde 10 ilâ Madde 10.3’de belirtilen soya fasulyesi için verilen tarifler uygulanır.

Kurutulmuş ürünler için rutubet tayini - Hızlı metot

1 Prensip

Rutubet muhtevasının ölçü cihazları kullanılarak ısıtma ile meydana gelen kütle kaybı prensibi esasına göre tayini.

Cihazlar halojen ya da kızılötesi lamba içermeli ve analitik terazi üzerine kurulmalı, laboratuvar metoduna göre kalibre edilmelidir. Elektriksel iletkenlik ya da direnç prensibi temelinde cihazın rutubet ölçer olarak kullanımı, deneyi yapılan ürünün referans metoduna göre ayarlandığında yapılabilir.

2 Cihaz ve malzemeler

Genel laboratuar cihaz ve malzemeleri ile özellikle aşağıdakiler;

2.1 Mekanik öğütücü veya yemek öğütücüsü

2.2 Yuvarlak delikli elek, 3 mm çaplı (Cihazın kullanım kılavuzunda aksi söylenmemiş ise).

2.3 Analitik terazi, 1 mg duyarlıkta ( içerisine Halojen veya kızılötesi lamba konulmuş).

3 İşlem

3.1 Numunenin hazırlanması

Parçaların çapları konusunda cihazın kullanım kılavuzunda aksi söylenmemiş ise Referans metodunda Madde 6.1 ve Madde 6.2’de verilen işlemler gerçekleştirilir.

3.2 Rutubet muhtevasının tayini

Yaklaşık 5 g ilâ 10 g (cihazın kullanım kılavuzunda aksi söylenmemiş ise) deney numunesi için tayin gerçekleştirilir.

Önceden silinmiş deney kabının tabanına deney numunesi yayılır. Deney numunesinin kütlesi ± 1 mg olarak not edilir. Deney yapılacak ürün için sıcaklığın ayarlanması, deneyin süresi ve kütlelerin kaydı için cihazın kullanım kılavuzunda belirtilen prosedür izlenir.

4 Sonuçların gösterilmesi

4.1 Sonuç

Tekrarlanabilirlik şartları sağlanırsa sonuç iki tayinin aritmetik ilişkisi olur. Sonuç tek ondalık basamaklı olarak gösterilir.

4.2 Tekrarlanabilirlik

Aynı kişi tarafından aynı lâboratuvarda, aynı temsili numuneden alınmış iki deney numunesi üzerinde aynı cihazlar kullanılarak ayrı metotla kısa zaman aralığında yapılan iki deneyin sonuçları arasındaki mutlak fark % 0,2’yi geçmemelidir.

5 Deney raporu

Kullanılan metodun ve alınan sonuçların bir göstergesi olmalıdır. Rapor numune ile ilgili tüm gerekli özellikleri içermelidir.